اندیشکده تصریف

اندیشکده تمدن ساز

اندیشکده تصریف

اندیشکده تمدن ساز

کلام ولایت:


اندیشکده تصریف

هوایی تازه در اندیشه و فرهنگ

حرف‌هایی تازه در حوزه‌های مختلف سبک زندگی، تمدن اسلامی، مسائل جوانان و خانواده، طب و تغذیه اسلامی، علم دینی، علوم انسانی اسلامی و نظام آموزشی


  • ۰
  • ۰

طبع یا مزاج گر چه در علم امروز مهجور و ناشناخته است اما در گذشته ای نه چندان دور، پایه و اساس طب بوده و بخش مهمی از معرفت النفس یا روان شناسی را شامل می شده است. مزاج را عمدتاً با طب سنتی می شناسند یعنی تا نام مزاج برده می شود اذهان به سمت طب سنتی متمایل می شود. اساس و پایه طب سنتیِ وحیانی، مزاج های چهارگانه است اما نباید مزاج را تنها محدود به بعد جسمی دانست و آن را مفهومی طبیِ صرف پنداشت بلکه مزاج با روح و روان انسان نیز ارتباط تنگاتنگ دارد.

 

گذشته علمی و فرهنگی ما با مفهوم طبع و مزاج عجین است و یکی از دانشهای اصلی مزاج شناسی بوده است. این موضوع نه فقط در حوزه طب و پزشکی بلکه در سایر علوم همچون فلسفه، عرفان، انسان شناسی و غیره نیز به صورت پررنگ حضور داشته است. گستره عظیم این علم و معرفت سبب شده که در زبان و ادبیات روزمره گذشتکان نیز نمود داشته باشد و اصطلاحات و ضرب‌المثل های بسیاری بر این مبنا تولید شود و بسیاری از آنها هنوز هم در جامعه رواج و کاربرد بسیاری دارند.

 

«خونگرمی» و «خونسردی»، «تند مزاجی» و «سرد مزاجی» از جمله این اصطلاحات و «از دنده چپ بلند شدن»، «خون خود را کثیف کردن»، «زبان سرخ سر سبز می دهد بر باد»، «اگر کاردش بزنی خونش در نمیاد»، و موارد بسیار دیگر از جمله اصطلاحات و ضرب المثل هایی هستند که ریشه در علم مزاج شناسی دارد. گرچه این اصطلاحات و ضرب المثل ها برای گوش ما آشنا بوده و معنای آن را درک می کنیم اما بدون فهم علم مزاج نمی توان ریشه آن ها را به درستی شناخت و تبیین دقیقی از آنها داشت. علاوه بر اینها ادبیات ما چه در حوزه نثر و چه در حوزه نظم پر از علم مزاج شناسی به ویژه در حوزه روان شناختی است. به عنوان مثال شاعر در شعر زیر، حالات روانی ناشی از فراق و هجران را به صفرا و سودا نسبت می دهد.

 در وصالت بودم از صفرا و از سودا تهی                کرد هجران تو صفرایی و سودایی مرا

 

با توجه به گستردگی استفاده از مفهوم مزاج در میان پیشینیان، این لفظ برای ما آشناست و کاربرد عمومی نیز دارد. وجود اصطلاحاتی همچون سرد مزاجی، گرم مزاجی، تند مزاجی، خونگرمی و خونسردی بیانگر وجود مفهوم مزاج در فرهنگ گذشته ماست. افرادی که زود عصبانی می شوند، تند یا آتشین مزاج و افراد کم تحرک و دیرجوش، سرد مزاج نامیده می شوند. برخی افراد فارغ از ایمان و عقیده شان زود عصبانی می شوند و برخی دیر، برخی ذاتاً فعال و پر جنب و جوشند و برخی کم تحرک و آرام. این اختلاف در خصوصیات رفتاری و اخلاقی فارغ از نوع اندیشه، ایمان و باور افراد نیز مصداق دارد یعنی نمی توان ریشه اختلاف این رفتار و اخلاق را در ذهنیت، باور و اندیشه افراد جست بلکه این اختلاف ناشی از طبع و مزاج متفاوت آنهاست.

 

اختلاف مزاج و طبایع افرادی موضوعی اساسی است که نمود آن را در عرصه های مختلف می توان مشاهده نمود. اختلاف مزاج هم در بعد اخلاقی و رفتاری نمود دارد و هم بعد جسمانی. به عنوان نمونه در بعد اخلاقی و رفتاری برخی افراد با کوچکترین مسئله و مشکل در زندگی دچار ناامیدی شده و افسرده می شوند اما برخی حتی در سخت ترین شرایط نیز سرشار از شور و نشاط و امید هستند. برخی همیشه آرام و صبور هستند و برخی دائم در هیجان و تعجیل.  در بعد جسمی نیز اختلاف مزاج افراد آشکار است؛ برخی افراد مستعد چاقی بوده و با خوردن کم ترین غذای اضافه چاق می شوند اما برخی هر چه بخورند چاق نمی شوند، برخی افراد کم خواب بوده و خواب سبکی دارند اما برخی پر خوابند و خوابشان سنگین، برخی افراد با خوردن یک خیار ضعف، سستی و سردی را در بدن خود احساس می کنند اما برخی با خوردن مقدار زیادی خیار اصلا چنین حسی ندارند. همه این اختلافات ریشه در اختلاف طبع و مزاج افراد دارد.

 

مزاج و طبع چیزی نیست که در آزمایشگاه بتوان آن را زیر میکروسکوپ برد و کشف کرد. آزمایشات بالینی افراد با طبایع مختلف معمولا تفاوت چندانی ندارد اما اختلاف در اخلاق، رفتار و خصوصیات جسمی در آنها وجود دارد. علم جدید چه در حوزه طب و چه در روانشناسی قادر به تبیین و تحلیل اختلافات ذکر شده نیست. طب جدید طبی جزء نگر است که جز ویتامین و پروتئین و کربوهیدرات و امثالهم چیز دیگری نمی شناسد. از نظر طب مدرن جسم انسان چیزی نیست جز سلول هایی که نیازمند پروتئین، ویتامین و ریزمغذی های دیگر هستند و از نظر روان شناسی مدرن نیز انسان چیزی جز ذهنیت و باور و اندیشه نیست بنابراین با این علوم مدرن نمی توان اختلاف جسم و رفتار و اخلاق افراد را تحلیل و تبیین کرد.

 

طب مدرن بر پایه مبانی علمی خود نمی تواند پاسخ دهد که چرا در زمستان، کله پاچه و هلیم  مصرف بیشتری داشته و در تابستان آب دوغ خیار؟ اگر مبنای استفاده از مواد غذایی میزان پروتئین و ویتامین و کربوهیدرات است چرا تغذیه در تابستان و زمستان متفاوت است؟ پاسخ بسیار ساده است طبع تابستان گرم است و باید غذای با طبع سرد مصرف کرد و در زمستان بالعکس اما طب مدرن که منکر این مبانی دقیق علمی است توان پاسخ به این سؤالات ساده را ندارد. با وجود انکار مفهوم طبع در طب مدرن اما هیچ پزشکی حاضر نیست در ظهر تابستان جهت تأمین پروتئین بدن خود کله پاچه بخورد و این یعنی اعتراف عملی به مبانی طب سنتی وحیانی!

 

روان شناسی مدرن همچون طب مدرن نمی تواند به بسیاری سؤالات ساده و اساسی پاسخ دهد. روانشناسی مدرن نمی تواند پاسخ دهد که چرا در گرمای تابستان افراد بیشتر کلافه بوده و بیشتر عصبانی می شوند و در زمستان افسردگی شیوع بیشتری پیدا می کند؟ یا روان شناسان هنوز در تبیین این که چرا زنان بیشتر از مردان دچار اختلالات روانی می شوند در مانده اند همان گونه که نمی توانند این موضوع را تبیین کنند که چرا جرم و جنایت و قتل در مردان بیشتر از زنان است.

علم مزاج شناسی پاسخگوی بسیاری از سؤالات در حوزه طب و روانشناسی است. مزاج شناسی علم شناخت جسم و روان انسان است. البته مزاج جسم و روان منفک از هم نیستند بلکه مفهومی واحد است که هم نمود جسمی دارد و هم اخلاقی و رفتاری. در معرفت النفس دینی جسم، روان و روح انسان با یکدیگر عجین بوده و منفک از هم نیستند لذا نباید روانشناسی مزاج را مقوله ای کاملا جدا از حوزه طب مزاجی دانست. طب و روانشناسی مفاهیمم در هم تنیده اند اما می توان جهت درک بهتر مفهوم مزاج نمودهای طبی و اخلاقی را جدا نمود.

 

برای درک مفهوم مزاج یا به عبارت بهتر طبع، کافی است به طبیعت رجوع کنیم. طبیعت در فصول مختلف نمودهای متفاوتی دارد؛ بهار، تابستان، پاییز و زمستان. وضعیت طبیعت در این چهار فصل تفاوت اساسی با یکدیگر دارد و این یعنی طبع و مزاج فصول سال با یکدیگر متفاوت است. فصل بهار گرم و تر، تابستان گرم و خشک، پاییز سرد و خشک و زمستان سرد و تر است. عمر بشر نیز مانند طبیعت فصول مختلفی دارد یعنی از بهار، آغاز و به زمستان ختم می شود. علاوه بر طبع و مزاج عمر که متناسب با فصول طبیعت است، هر فرد نیز مانند مناطق مختلف طبیعت دارای طبعی مخصوص به خود است. مناطق کویری را به گرمی و خشکی آن می شناسند و مناطق کوهستانی را به سردی و خشکی اش. انسان نیز همچون مناطق مختلف طبیعت، طبعی مخصوص دارد یا گرم و تر است یا گرم خشک یا سرد و خشک و یا سرد و تر.

 

خداوند عالم خلقت را به گونه ای آفریده است که چهار طبع و مزاج در آن نقش اصلی را بازی می کنند و این چهار طبع و مزاج عبارتند از؛ گرم و تر (بهار-دم-معتدل)، گرم و خشک (تابستان-صفرا)، سرد و خشک (پاییز- ریح یا سودا) و سرد و تر (زمستان). طبع نیز به معنای خاصیت نهادینه شده در یک شیء است. مزاج به معنای ترکیب و امتزاج ارکان عالم و  ویژگی های آنها یعنی سردی،گرمی، تری و خشکی است. مزاج و طبع بیانگر یک مفهوم هستند؛ مزاج بر امتزاج و ترکیب ارکان در بدن انسان تأکید دارد و طبع بر خاصیت ایجاد شده و نهادینه شده ماحصل امتزاج.

 

علم مزاج و طبع را نمی توان با عقل و تجربه بشری بنیان نهاد زیرا طبع و مزاج مفهومی قابل تجربه نیست و فراتر از تسلط ذهن بشر است. مزاج مفهومی شبیه به روح است که علم مبتنی بر عقل و تجربه بشری به هیچ وجه قادر به درک آن نیست. مزاج یا طبع، روح نیست اما همچون روح قابل مشاهده نیست. مزاج ویژگی نهادینه شده در مخلوقات گوناگون است که هیچ شیء و پدیده ای نیز از آن مستثنی نیست. تمام عالم خلقت طبع و مزاج دارد و انسان نیز خارج از این قاعده کلی عالم آفرینش نیست.

  • ۹۸/۰۸/۰۸
  • علی باقری

نظرات (۰)

هیچ نظری هنوز ثبت نشده است

ارسال نظر

ارسال نظر آزاد است، اما اگر قبلا در بیان ثبت نام کرده اید می توانید ابتدا وارد شوید.
تجدید کد امنیتی
مطالب جدید
بیانیه اندیشکده تصریف پیرامون آتش زدن کتاب هاریسون و حواشی آن
طب و تمدن
نقش مزاج در تعلیم و تربیت
مقدمه ای بر مفهوم طبع و مزاج
طب اسلامی و علم دینی
دوره آموزشی روانشناسی مزاج (قم)
"مبانی فکری و رویکرد تمدنی اندیشکده تصریف"
ریشه تاریخی نوروز و نسبت آن با کریسمس
نقد اندیشکده بر بیانات استاد مهدی نصیری پیرامون طب اسلامی
شفاف سازی افق تمدن اسلامی؛ مهم ترین الزام گام دوم
متن نامه اندیشکده به محضر رهبر انقلاب در نقد سند الگوی ایرانی اسلامی پیشرفت منتشر شد...
دل یا ذهن؛ کدام یک محور وجود آدمی است؟
تیروئید و بیماری های روانی
درمان بیش فعالی با روانشناسی مزاج
روانشناسی قلب بنیاد یا ذهن بنیاد؟
بشر اولیه کیست؟
مزاج و ازدواج
راز اختلالات روانی نوابغ
روانشناسی مزاج در ادبیات
روانشناسی مدرن؛ روانشناسی صفراء بنیاد
تفاوت مزاج شناسی سنتی و اسلامی
مزاج و نژادهای بشری
طبع یا مزاج چیست؟
مزاج شناسی؛ علم تمدن ساز
علوم انسانی مدرن؛ انسان شناس یا انسان ساز
تمرکز آنتروپیک؛ تضاد بنیادین توسعه تکنولوژیک
علم 27 حرف است اما کدام علم؟
اهمیت تغذیه در سلامت روان
کاهش فرزندآوری در آینه بینش تمدنی
روانشناسی مزاج
ضرورت و چیستی بینش تمدنی
فیلم